Ο λαγοκέφαλος και τα εξωτικά ψάρια της Ερυθράς Θάλασσας ως απειλή κίνδυνος στην ζωή ανθρώπων και ζώων στην Μεσόγειο θάλασσα

Ως χωροκατακτητικό ξενικό είδος, ο λαγοκέφαλος έχει εξαπλωθεί σε ελληνικές θάλασσες και προκαλεί σοβαρές επιπτώσεις στη βιοποικιλότητα, στα αλιευτικά εργαλεία και ως εκ τούτου στο εισόδημα των επαγγελματιών αλιέων. Ο λαγοκέφαλος είναι ένα χωροκατακτητικό ξενικό είδος που απειλεί τη θαλάσσια βιοποικιλότητα, προκαλεί ζημιές στην αλιευτική δραστηριότητα και, λόγω της τοξικότητάς του, απαιτεί απολύτως ασφαλείς χειρισμούς. Ο λαγοκέφαλος είναι χωροκατακτητικό ξενικό είδος που έχει εξαπλωθεί στις ελληνικές θάλασσες. Η παρουσία του δημιουργεί προβλήματα στη θαλάσσια βιοποικιλότητα, στα ενδημικά είδη, στα αλιευτικά εργαλεία και στο εισόδημα των επαγγελματιών αλιέων. Παράλληλα, λόγω της τοξικότητάς του, δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί ως ένα συνηθισμένο αλίευμα. Η διαχείρισή του απαιτεί ειδικούς χειρισμούς, ασφαλή αποθήκευση, ελεγχόμενη μεταφορά και τελική διαχείριση με υγειονομικά αποδεκτό τρόπο. Η διαχείριση του συγκεκριμένου είδους είναι ιδιαίτερα δύσκολη, καθώς η σάρκα και τα εσωτερικά του όργανα είναι τοξικά λόγω τετραδοτοξίνης. Αυτό απαιτεί ειδικούς χειρισμούς στη συντήρηση, στη μεταφορά και στη διαχείριση, ενώ περιορίζει σημαντικά τις δυνατότητες περαιτέρω επεξεργασίας ή διάθεσης. 

Ο λαγοκέφαλος (Lagocephalus sceleratus) έχει παρουσία στη θαλάσσια περιοχή της Κύπρου, τουλάχιστον για τα τελευταία 20 έτη, χωρίς να έχουν καταγραφεί επιθέσεις σε λουόμενους, αναφέρει, σε ανακοίνωση του μετά τα πρόσφατα δημοσιεύματα που έχουν δει το φως της δημοσιότητας και προς αποφυγή, όπως σημειώνει, πρόκλησης αναστάτωσης στο ευρύ κοινό, το Τμήμα Αλιείας και Θαλασσίων Ερευνών (ΤΑΘΕ). Σύμφωνα με την ανακοίνωση, επιπτώσεις στον άνθρωπο μπορούν να προκληθούν μετά από την κατανάλωση του συγκεκριμένου είδους. Ακόμη, το είδος αυτό επηρεάζει όμως σημαντικά τους επαγγελματίες αλιείς, καθότι επιφέρει ζημιές τόσο στα αλιευτικά εργαλεία όσο και στο αλίευμα. Ο λαγοκέφαλος είναι τοξικό ψάρι, ινδοειρηνικής προέλευσης, το οποίο εισήλθε στη Μεσόγειο Θάλασσα μέσω της Διώρυγας του Σουέζ και θεωρείται ως ένα από τα πιο επιβλαβή εισβλητικά είδη στη Μεσόγειο κυρίως λόγω: (α) της ταχείας εξάπλωσής του, (β) των οικολογικών του ιδιοτήτων, αφού πρόκειται για είδος με ευρύ φάσμα διατροφής, (γ) της ικανότητας προσαρμογής σε διαφορετικές περιβαλλοντικές συνθήκες και τους περιορισμένους φυσικούς θηρευτές στην περιοχή μας, (δ) της νευροτοξίνης που περιέχει στο σώμα του, η οποία τον καθιστά ακατάλληλο για κατανάλωση και (ε) των επιπτώσεων που προκαλεί στην αλιεία και γενικότερα στη θαλάσσια βιοποικιλότητα. Σημειώνεται ειδικότερα πως περιέχει ισχυρή τετραδοτοξίνη στους ιστούς του, η οποία μπορεί να προκαλέσει πηγή τροφικής δηλητηρίασης γι’ αυτό και απαγορεύεται η κατανάλωσή του. Πρόκειται για έναν θηρευτή, με ευρύ φάσμα διατροφικών προτιμήσεων, είναι εξοπλισμένος με ισχυρό ράμφος και η έντονη παρουσία και εξάπλωσή του επιφέρει σημαντικές καταστροφές στην παράκτια αλιεία. Σύμφωνα με την ανακοίνωση, ο λαγοκέφαλος, όπως και άλλα ξενικά είδη, έχει εγκατασταθεί εδώ και χρόνια στη θάλασσά μας και πλέον αποτελεί μέρος του οικοσυστήματος μας. Τα όποια μέτρα που λαμβάνονται επικεντρώνονται στον μετριασμό των επιπτώσεων που προκαλεί το είδος στην αλιεία μας. Επισημαίνεται ξανά ότι οι λουόμενοι δεν διατρέχουν κανέναν ιδιαίτερο κίνδυνο στις παραλίες. Ωστόσο, θα πρέπει να αποφεύγεται η παρενόχληση ή και σίτιση του λαγοκέφαλου, σε περίπτωση που τον συναντήσει κάποιος, όπως άλλωστε ισχύει για κάθε άγριο είδος.

Καθώς το πρόβλημα εντείνεται, μπαίνει σε φάση προετοιμασίας για την πρακτική εφαρμογή του το πιλοτικό πρόγραμμα του υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων για τη διαχείριση του τοξικού ψαριού. Υπενθυμίζεται ότι στις 25 Ιουνίου, ο υπουργός Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων, Μαργαρίτης Σχοινάς, προχώρησε στην ανακοίνωση επτά πρωτοβουλιών για τη στήριξη των Ελλήνων αλιέων έπειτα από συνάντηση που είχε με τους εκπροσώπους τους. Η τιμή θήρευσης, καθαρή αμοιβή για τους αλιείς, όπως ξεκαθάρισε ο κ. Σχοινάς, θα είναι 5,33 ευρώ το κιλό. Οι επαγγελματίες αλιείς θα συμμετέχουν στη στοχευμένη αλίευση του λαγοκέφαλου. Δεν προβλέπεται γενική αποζημιούμενη διαδικασία για ερασιτέχνες αλιείς. Σε κάθε περίπτωση, ο λαγοκέφαλος δεν πρέπει να καταναλώνεται. Οι επαγγελματίες θα αλιεύουν, θα εκφορτώνουν και θα παραδίδουν τις ποσότητες στα σημεία που θα υποδειχθούν από τις Περιφέρειες, με βάση τους όρους του εγκεκριμένου σχεδιασμού. Οι ποσότητες ανά αλιέα θα καταγράφονται, θα ζυγίζονται και θα πιστοποιούνται κατά την παράδοση. Με βάση αυτή την καταγραφή θα υπολογίζεται και η αμοιβή τους. Οι Περιφέρειες Κρήτης και Νοτίου Αιγαίου καλούνται να εξειδικεύσουν τη διαδικασία συμμετοχής των αλιέων, τα σημεία παράδοσης, τον τρόπο πιστοποίησης των ποσοτήτων και την καταβολή της αμοιβής. Τα κόστη συντονισμού, μεταφοράς, προσωρινής αποθήκευσης, συντήρησης, διαχείρισης και καταστροφής δεν βαραίνουν τον αλιέα. Προβλέπονται διακριτά στην πράξη και οργανώνονται από τους δικαιούχους, δηλαδή τις Περιφέρειες.

Η πράξη προβλέπει τη στοχευμένη αλίευση λαγοκέφαλου από επαγγελματίες αλιείς, τη συγκέντρωση των αλιευμένων ποσοτήτων σε συγκεκριμένα σημεία, την καταγραφή και ζύγισή τους, την προσωρινή ασφαλή αποθήκευση, τη μεταφορά και την τελική διαχείριση ή καταστροφή τους. Παράλληλα, προβλέπεται επιστημονική παρακολούθηση, ώστε να αξιολογηθεί η αποτελεσματικότητα της δράσης ως προς τη διαχείριση του πληθυσμού του λαγοκέφαλου και την προστασία της θαλάσσιας βιοποικιλότητας. Ο στόχος είναι τριπλός: να περιοριστεί η πίεση που ασκεί ο λαγοκέφαλος στα θαλάσσια οικοσυστήματα, να στηριχθούν οι επαγγελματίες αλιείς που πλήττονται από την εξάπλωσή του και να δημιουργηθεί ένα οργανωμένο, επιστημονικά αξιολογημένο μοντέλο διαχείρισης για ένα σοβαρό πρόβλημα των ελληνικών θαλασσών.

Στο Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων, η ανακοίνωση δέσμης μέτρων στήριξης των αλιέων από τον υπουργό Μαργαρίτη Σχοινά, εκλαμβάνεται ως το «πρώτο βήμα». Το σχέδιο θέλει -σε συνεργασία με τους επιστημονικούς φορείς- οι επαγγελματίες αλιείς να «εκπαιδευτούν» στο ψάρεμα του λαγοκέφαλου, ελέγχοντας τον πληθυσμό του σε μόνιμη βάση (αφού θεωρείται αδύνατο να εξαφανιστούν τα ψάρια αυτού του είδους). Η απάντηση είναι με την ανεύρεση χρήσεων του λαγοκέφαλου. Εάν προχωρήσει -που όλα δείχνουν πως έτσι θα γίνει- το πρόγραμμα του ΕΛΚΕΘΕ και του Δημόκριτου για την παραγωγή ιχθυάλευρου (χωρίς την τοξίνη, φυσικά) από τον λαγοκέφαλο, ενδέχεται να ανοίξει μια νέα αγορά. Καθώς τότε ιχθυοκαλλιέργειες θα μπορούσαν να αναλάβουν την «επιδότηση» των ψαράδων, αγοράζοντας το ιχθυάλευρο που θα φτιάχνεται από τους λαγοκέφαλους. Η λύση αυτή θα είναι «μ’ ένα σμπάρο… τρία τρυγόνια», αφού και θα παραμένει υπό έλεγχο και πίεση ο πληθυσμός του λαγοκέφαλου στα ελληνικά νερά από τη συνεχή εξαλίευσή του και θα υπάρχει κίνητρο αλλά και «σανίδα σωτηρίας» για τους επαγγελματίες αλιείς οι οποίοι περνούν δύσκολα λόγω της μείωσης του αριθμού των ψαριών και την αύξηση του κοστολογίου τους, αλλά και θα σταματήσει η υπεραλίευση άλλων ειδών που σήμερα βρίσκονται υπό πίεση. Το τελευταίο αποτελεί και διαρκή στόχο επιστημονικών φορέων που κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου για το θαλάσσιο περιβάλλον του Αιγαίου, αφού κινδυνεύουν με εξαφάνιση τα περισσότερα είδη των «ντόπιων» ψαριών που αποτελούν τη διατροφή της Μεσογείου εδώ και περισσότερα από 3.000 χρόνια… Η υπεραλίευση έχει ευνοήσει την εξάπλωση του ξενικού είδους (και άλλων 1.000) στις ελληνικές θάλασσες, όπως και η θέρμανση των ωκεανών. Η σημερινή θερμοκρασία του Αιγαίου ευνοεί την αναπαραγωγή του λαγοκέφαλου, κάτι που δε συνέβαινε την περασμένη δεκαετία.

Τα τελευταία χρόνια, οι ερευνητές καταγράφουν ολοένα και περισσότερα ξενικά είδη που προέρχονται από τις θερμές θάλασσες της Μέσης Ανατολής, του Περσικού Κόλπου, της Αραβικής Θάλασσας και της ευρύτερης περιοχής γύρω από το Στενό του Ορμούζ. Ανάμεσά τους βρίσκεται και ο λεγόμενος «Φαραώ Καρδινάλιος» (Apogonichthyoides pharaonis), (φωτογραφία κάτω) ένα μικρό ψάρι που θεωρείται από τα πιο επιτυχημένα μεταναστευτικά είδη της Ανατολικής Μεσογείου. Παρότι το όνομά του παραπέμπει στην αρχαία Αίγυπτο, η φυσική του κατανομή εκτείνεται σε μια τεράστια θαλάσσια περιοχή που περιλαμβάνει τον Περσικό Κόλπο, τα νερά του Ορμούζ, την Αραβική Θάλασσα και την Ερυθρά Θάλασσα. Από εκεί βρήκε τον δρόμο προς τη Μεσόγειο μέσω της Διώρυγας του Σουέζ, ακολουθώντας μια διαδρομή που τα τελευταία χρόνια έχουν ακολουθήσει δεκάδες είδη ψαριών. Θεωρείται ένα από τα πρώτα ξενικά είδη που πέρασαν στη Μεσόγειο μέσω της Διώρυγας του Σουέζ. Αν και δεν είναι επικίνδυνο για τον άνθρωπο, η επιτυχής εγκατάστασή του σε πολλές περιοχές της Ανατολικής Μεσογείου αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο τα θερμόφιλα είδη επεκτείνουν σταδιακά την παρουσία τους στις ελληνικές θάλασσες. Οι επιστήμονες χρησιμοποιούν τον όρο «Λεσσεψιανοί μετανάστες» για να περιγράψουν αυτά τα είδη, από το όνομα του Γάλλου μηχανικού Φερντινάν ντε Λεσέψ, ο οποίος κατασκεύασε τη Διώρυγα του Σουέζ. Πρόκειται ουσιαστικά για έναν νέο θαλάσσιο διάδρομο που επέτρεψε σε οργανισμούς από τον Ινδικό Ωκεανό και τις θάλασσες της Αραβικής Χερσονήσου να εγκατασταθούν στη Μεσόγειο. Ο πιο γνωστός από όλους παραμένει ο λαγοκέφαλος (Lagocephalus sceleratus). Το συγκεκριμένο ψάρι δεν έχει φυσικούς εχθρούς στη Μεσόγειο, αναπαράγεται γρήγορα και περιέχει την εξαιρετικά επικίνδυνη τετροδοτοξίνη, ουσία που μπορεί να αποδειχθεί θανατηφόρα για τον άνθρωπο. Η παρουσία του έχει αλλάξει τις ισορροπίες σε πολλές περιοχές του Αιγαίου και της Ανατολικής Μεσογείου.

Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση των λεγόμενων «γερμανών» ή rabbitfish. Τα είδη Siganus rivulatus και Siganus luridus έχουν πλέον εγκατασταθεί μόνιμα σε πολλές περιοχές της Ελλάδας. Πρόκειται για φυτοφάγα ψάρια που καταναλώνουν μεγάλες ποσότητες φυκιών και μπορούν να μεταβάλουν σημαντικά τα τοπικά θαλάσσια οικοσυστήματα. Ένα ακόμη είδος που παρακολουθούν οι ειδικοί είναι το Parupeneus forsskali, γνωστό και ως κόκκινο μπαρμπούνι της Ερυθράς Θάλασσας. Αν και δεν έχει προκαλέσει προβλήματα αντίστοιχα με εκείνα του λαγοκέφαλου, θεωρείται χαρακτηριστικό παράδειγμα της νέας βιολογικής πραγματικότητας που διαμορφώνεται στη Μεσόγειο. Η απάντηση βρίσκεται σε δύο παράγοντες. Ο πρώτος είναι η Διώρυγα του Σουέζ, η οποία λειτουργεί ως μόνιμος δίαυλος μετακίνησης θαλάσσιων οργανισμών. Ο δεύτερος είναι η κλιματική αλλαγή. Η άνοδος της θερμοκρασίας της θάλασσας καθιστά ολοένα και πιο φιλόξενες τις ελληνικές θάλασσες για είδη που μέχρι πριν από λίγες δεκαετίες δεν θα μπορούσαν να επιβιώσουν στη Μεσόγειο. Οι επιστήμονες προειδοποιούν ότι η διαδικασία αυτή βρίσκεται ακόμη σε εξέλιξη. Καθώς τα νερά της Ανατολικής Μεσογείου θερμαίνονται, όλο και περισσότερα τροπικά και υποτροπικά είδη αναμένεται να μετακινηθούν προς τα δυτικά, αλλάζοντας σταδιακά τη σύνθεση των θαλάσσιων οικοσυστημάτων. Ίσως λοιπόν ο λαγοκέφαλος να ήταν μόνο η αρχή. Ο «Φαραώ Καρδινάλιος» και οι υπόλοιποι θαλάσσιοι «μετανάστες» από τις θάλασσες γύρω από το Ορμούζ και την Αραβική Χερσόνησο δείχνουν ότι το Αιγαίο και η Ανατολική Μεσόγειος εισέρχονται σε μια νέα εποχή.

Ερευνητές από το Πανεπιστήμιο του Τελ Αβίβ ανέπτυξαν ένα πρωτοποριακό μοντέλο πρόβλεψης, εντοπίζοντας τα τρία είδη ψαριών της Ερυθράς Θάλασσας που συγκεντρώνουν τις περισσότερες πιθανότητες να μεταναστεύσουν στο άμεσο μέλλον στα ταχέως θερμαινόμενα νερά της Μεσογείου. Όπως έκανε και ο λαγοκέφαλος. Μέσα από πρωτοποριακή στατιστική και οικολογική μοντελοποίηση, σε συνδυασμό με εκτεταμένες υποβρύχιες παρατηρήσεις, η επιστημονική ομάδα προέβλεψε ότι το αστεροειδές φουσκόψαρο (stellate puffer - Arothron stellatus), το μπαρμπούνι της Ερυθράς (cinnabar goatfish) και το κιτρινόστικτο κοκάλι (yellowspotted trevally) βρίσκονται στην κορυφή της λίστας των πιθανών εισβολέων. Αν και το μοντέλο δεν μπορεί να προσδιορίσει τον ακριβή χρόνο της εισβολής, παρέχει ένα κρίσιμο εργαλείο προληπτικής διαχείρισης. Όπως εξήγησε ο καθηγητής Μπέλμακερ, η κατανόηση του μηχανισμού επιτρέπει στις αρχές να προετοιμαστούν αποτελεσματικά. Μέχρι αυτή τη στιγμή κανένα από τα τρία είδη δεν έχει εντοπιστεί στη Μεσόγειο ή στη Διώρυγα του Σουέζ. Κι όμως, δύο από αυτά απειλούν να αποσταθεροποιήσουν πλήρως τα τοπικά οικοσυστήματα, ενώ το τρίτο είναι άκρως τοξικό για τον άνθρωπο. Από τα εγκαίνιά της, η Διώρυγα του Σουέζ δεν διευκόλυνε μόνο το παγκόσμιο εμπόριο αλλά άνοιξε τον δρόμο για εκατοντάδες θαλάσσιους οργανισμούς, σε ένα φαινόμενο γνωστό ως λεσσεψιανή μετανάστευση. Εκτός από τα είδη που κολυμπούν αυτόνομα, πολλά ταξιδεύουν μέσα στις δεξαμενές έρματος των φορτηγών πλοίων, όπου αυγά και προνύμφες αναρροφώνται κατά τη διαδικασία σταθεροποίησης και απελευθερώνονται στα μεσογειακά λιμάνια. Την ίδια ώρα, η Ανατολική Μεσόγειος θερμαίνεται με ρυθμό διπλάσιο από τον παγκόσμιο μέσο όρο. Σήμερα, τα ξενικά είδη αντιστοιχούν στο 23% έως 44% του συνολικού πληθυσμού ψαριών στους ρηχούς υφάλους και στα εμπορικά αλιεύματα στα ανοικτά του Ισραήλ. Φυτοφάγα είδη όπως οι αγριόσαλπες έχουν αποψιλώσει υποθαλάσσια δάση φυκών, ενώ τα λεοντόψαρα έχουν πολλαπλασιαστεί σε τέτοιο βαθμό ώστε το ισραηλινό υπουργείο Γεωργίας αναγκάστηκε να εκδώσει χιλιάδες άδειες ερασιτεχνικής αλιείας για τον περιορισμό τους.

Τα αποτελέσματα έρευνας έδειξαν ότι η ικανότητα επιβίωσης στα ρηχά νερά και η ευελιξία στον βιότοπο αποτελούν σημαντικά πλεονεκτήματα. Ο ισχυρότερος προγνωστικός δείκτης ήταν η ανεξαρτησία των ψαριών από τους κοραλλιογενείς υφάλους. Επειδή η Μεσόγειος και η Διώρυγα του Σουέζ στερούνται τέτοιων σχηματισμών, τα είδη που δεν βασίζονται αποκλειστικά στα κοράλλια μπορούν να προσαρμοστούν ταχύτατα. Η έρευνα κατέρριψε επίσης την παγιωμένη αντίληψη ότι τα ξενικά είδη καταλαμβάνουν «κενές οικολογικές θέσεις», αποδεικνύοντας ότι διεκδικούν τους ίδιους ακριβώς πόρους, καταφύγια και τροφή με τα αυτόχθονα είδη, εντείνοντας κατακόρυφα τον ανταγωνισμό. Η απειλή από το αστεροειδές φουσκόψαρο εντοπίζεται στη θανατηφόρα τετροδοτοξίνη που περιέχει, η οποία προκαλεί παράλυση και αναπνευστική ανεπάρκεια σε περίπτωση κατανάλωσης. Το είδος αυτό διαθέτει εξαιρετικά ισχυρό ράμφος, καταστρέφοντας αλιευτικά εργαλεία και τρώγοντας αλιεύματα απευθείας από τα αγκίστρια και τα δίχτυα των επαγγελματιών ψαράδων. Το δεύτερο είδος, το μπαρμπούνι της Ερυθράς, ανασκάπτει την άμμο και τη λάσπη αναζητώντας ασπόνδυλα, μπαίνοντας σε άμεσο ανταγωνισμό με τις αυτόχθονες κουτσομούρες και τα μπαρμπούνια της Μεσογείου, τα οποία αποτελούν βασικό πυλώνα της εμπορικής αλιείας. Το τρίτο είδος, το κιτρινόστικτο κοκάλι, είναι ένας ταχύτατος θηρευτής ανοιχτής θαλάσσης που ξεπερνά σε μήκος το ένα μέτρο, καταναλώνοντας τεράστιες ποσότητες σαρδέλας και γαύρου, γεγονός που απειλεί την ισορροπία της θαλάσσιας τροφικής αλυσίδας. Μια ριζικότερη πρόταση αφορά την αποκατάσταση του υπεραλατικού φράγματος στις Πικρές Λίμνες κατά μήκος της διώρυγας, τα υψηλά επίπεδα αλατότητας των οποίων λειτουργούσαν παλαιότερα ως φυσικό εμπόδιο για τα τροπικά είδη πριν διαβρωθούν από τις διαδοχικές εκβαθύνσεις. Από την πλευρά των περιβαλλοντικών οργανώσεων, ο αναπληρωτής διευθυντής της οργάνωσης Zalul, Γιουβάλ Αρμπέλ, υπογραμμίζει ότι η προστασία της Μεσογείου προϋποθέτει ολιστική προσέγγιση με μείωση της ρύπανσης και των εκπομπών άνθρακα, ώστε να ενισχυθεί η ανθεκτικότητα των αυτόχθονων ειδών απέναντι στις νέες αφίξεις.

Πηγή : https://www.in.gr/2026/07/11/greece/lagokefalos-202-erotapantiseis-gia-ti-diaxeirisi-tou-lagokefalou-meso-tou-programmatos-thireysis-tou/

https://www.protothema.gr/greece/article/1841286/shedio-kuprou-gia-ton-lagokefalo-epidotisi-gia-tin-exolothreusi-me-533-euro-to-kilo-kausi-alieumaton/AMP/

https://gr.euronews.com/my-europe/2026/06/24/kypros-oi-lagokefaloi-den-synistoyn-apeilh-gia-toys-loyomenoys-anakoinwse-to-tathe

https://www.tanea.gr/2026/06/18/greece/meta-ton-lagokefalo-efthase-kai-o-farao-kardinalios-apo-to-ormouz-ti-ginetai-epitelous-stis-ellinikes-thalasses/amp/

https://www.newsbomb.gr/ellada/story/1758255/poioi-einai-oi-epomenoi-lagokefaloi-ta-tria-eidi-psarion-pou-apeiloyn-na-eisvaloun-sti-mesogeio#google_vignette